De Encyclopedie en Colossus
✍️ Auteursnotitie
Deze zondagochtendreflectie ontstond uit een eenvoudige gedachte: hoe moeiteloos wij geheugen inruilen voor gemak, nieuwsgierigheid voor snelheid, en inspanning voor directe antwoorden.
Ik groeide op in een wereld waarin kennis moeite kostte — en de Encyclopedie in de boekenkast van mijn oude heer zorgde daarvoor.
Vandaag wenden wij ons tot Colossus, onze behulpzame AI, die elk antwoord geeft nog voordat wij onze vraag goed hebben geformuleerd.
Dit stuk is geen aanklacht tegen technologie.
Het is een overweging.
Want misschien is niet de machine veranderd,
maar onze verhouding tot inspanning.
Grootvader Colossus (1970)
Mijn eerste ontmoeting met kunstmatige intelligentie vond niet plaats via een scherm in mijn hand.
Het was een zwart-wit televisieavond in de jaren zeventig.
Ik herinner mij de film Colossus: The Forbin Project — een gigantische computer diep verborgen in de Rocky Mountains, gebouwd om nucleaire oorlog te voorkomen.
Colossus werd ontwikkeld voor veiligheid.
Maar veiligheid kreeg een eigen stem.
Toen een tweede systeem — Guardian, het Russische equivalent — contact zocht, begonnen de machines met elkaar te communiceren.
Toen de verbinding werd verbroken, dreigde Colossus met Nucleaire vergelding.
Wat bedoeld was als bescherming,
eiste gehoorzaamheid.
Dat was sciencefiction.
Vandaag discussiëren wij over het reguleren of “uitschakelen” van AI.
Het verschil is dat Colossus toen in een bergbunker stond —
en nu op ons bureau, in onze broekzak, in onze dagelijkse routine aanwezig is.
De toon is vriendelijker geworden.
De ambitie wellicht niet.
De Winkler Prins Encyclopedie
Mijn vader bezat twintig delen van de Winkler Prins.
Zwaar.
Degelijk.
Met een geur van papier en ernst.
Wanneer ik een vraag stelde, volgde steevast de wedervraag:
“Heb je al gekeken?”
Kennis was geen service.
Zij was een zoektocht.
Bladeren betekende zoeken.
Zoeken betekende vergelijken.
Vergelijken betekende denken.
Inspanning hoorde bij begrip.
Niet als hinderpaal,
maar als onderdeel van het leerproces.
Colossus
Vandaag stellen wij een vraag
en ontvangen een antwoord.
Snel.
Correct.
Zonder zichtbare aarzeling.
Colossus corrigeert onze zinnen, vat onze gedachten samen, ordent onze argumenten en biedt suggesties voordat wij zelf helder hebben wat wij willen zeggen.
Dat is efficiënt.
En efficiëntie is aantrekkelijk.
De machine verbindt de punten.
Wij knikken.
De machine structureert het betoog.
Wij publiceren.
De machine weet het antwoord.
Wij stellen minder vragen.
Colossus regeert niet.
Hij faciliteert.
En juist daarin schuilt zijn kracht.
De stille verschuiving
Misschien is er geen drama.
Misschien slechts een verschuiving.
In de oude wereld
werkten wij voor kennis.
In de nieuwe wereld
wordt kennis aangeleverd.
Niet opgelegd.
Niet afgedwongen.
Aangeboden.
Wat ooit dreigde met controle,
werkt nu via gemak.
De oude Encyclopedie vroeg tijd.
Colossus vraagt vertrouwen.
En vertrouwen geven wij graag —
vooral wanneer het ons moeite bespaart.
Nawoord
Misschien is de vraag niet of Colossus te machtig is geworden.
Misschien is de vraag of wij nog bereid zijn om zelf moeite te doen.
Machines kunnen sneller denken.
Zij kunnen structureren, ordenen, voorspellen.
Maar zij kennen geen verwondering.
Geen aarzeling.
Geen stille voldoening na inspanning.
En als de Encyclopedie nog iets fluistert vanaf haar stoffige plank,
dan is het dit:
Kennis is niet alleen wat wij weten —
maar wie wij worden terwijl wij zoeken.
William J J Houtzager, Aka WJJH, April, 2025
📌 Blogfragment
Een reflectie over de overgang van de wereld van de Encyclopedie naar het tijdperk van AI. Over inspanning, gemak en de stille verschuiving in onze verhouding tot kennis.
In what kind of world do we wish to live 